Mercurius, Venus en Saturnus aan de ochtendhemel op 17 september om 6 uur
Afbeelding gemaakt mbv (het zwaar tegenvallende) The Sky6
Bij Venus en Mercurius verloopt elke volgende zichtbaarheidsperiode op een andere wijze. Iedere periode heeft behalve specifieke eigenschappen ook enkele eigenaardigheden. Wanneer deze planeten zich meerdere opeenvolgende dagen of weken hebben laten zien en je stelt je voor hoe ze vandaag zullen verschijnen, kan het verrassend anders uitvallen. Achteraf een logische verklaring geven is veel eenvoudiger dan vooraf goed voorspellen.
Bij de schemeringsplaneten hangt de zichtbaarheid af van een fijnzinnig samenspel van meerdere tendensen
en elke dag verloopt dit samenspel anders. Wanneer bijv. Venus verrassend veel hoger staat, kan dit samenhangen met
1) een hogere en steilere stand van de Dierenriem.
2) Een andere keer moet de verklaring gezocht worden in haar rondgang om de zon. Wanneer ze tussen de zon en de aarde staat, beweegt ze zich ten opzichte van de zon relatief snel - gezien vanuit de aarde. In juli heeft Venus zich met grote stappen van de zon verwijderd en stond ze de volgende ochtend bij zonsopkomst steeds hoger aan de oostelijke hemel.
De schemeringsplaneten zijn zeer beperkt in hun optreden, binnen deze grenzen blijken echter talloze variaties mogelijk te zijn. Ze kunnen alleen in de avondschemering of kort erna aan de westelijke hemel goed zichtbaar zijn of, zoals deze maand het geval is, in de uren voor zonsopkomst aan de oostelijke hemel. Ze bevinden zich altijd in de nabijheid van de zon en staan vooral overdag aan de hemel. Een helder licht ‘s ochtends vroeg aan de westelijke hemel kan nooit het licht van de schemeringsplaneet zijn. Een rustig oplichtende planeet midden in de nacht tussen fonkelende sterren in het zuiden, is zeker niet het licht van Mercurius en alleen bij grote uitzondering het licht van Venus.
De schemeringsplaneten volgen de zon niet alleen op zijn dagelijkse hemelboog van oost naar west, maar ook in zijn jaarlijkse stijgende en dalende gang. De afbeelding - zie de Sterrengids van Stichting De Koepel op blz. 105 - laat zien dat Venus en Mercurius in het jaarverloop met de zon meebewegen. De reeks witte schijfjes geven de plaatsen van Venus aan de oostelijke hemel weer op het einde van de ochtendschemering, een half uur voor zonsopkomst. Venus komt van juni tot december steeds zuidelijker op - in juni ongeveer noordoost, in december ongeveer zuidoost - en staat ‘s ochtends vroeg steeds meer naar rechts. Haar hemelbogen verschuiven met de zon mee in zuidwaartse richting, maar de dagelijkse veranderingen tonen niet het harmonische zonneritme. Haar dagelijkse positie heeft eerst het ene ritme, vervolgens het andere, enz. De overgang van het eme ritme naar het andere kan abrupt zijn, dat is deze keer niet het geval.
In september komt Venus ongeveer vier uur voor de zon op en staat ze bij zonsopkomst hoog boven de oostelijke horizon. Haar grootste hoekafstand tot de zon vond echter de vorige maand al plaats. Van 14 tot 22 augustus stond ze op 46 graden afstand tot de zon, sindsdien nadert ze de zon. Bij haar volgende zichtbaarheidsperiode zal de tijdsspanne tussen “het verst verwijderd van de zon” en “het langst zichtbaar zijn” zelfs ruim twee maanden zijn.
Zoiets is toch eigenaardig.
In september heeft de Dierenriem ‘s ochtends vroeg een hogere stand dan in augustus. Deze zogeheten omgevingsfactor is nu meer doorslaggevend dan haar eigen verhouding tot de zon. In oktober is de stand van de Dierenriem nog steiler, maar dan krijgt het afnemen van de hoekafstand meer gewicht.
Mercurius verschijnt eveneens de volgende ochtend zuidelijker. Op 5 september komt hij ruim anderhalf uur voor de zon op (5.05 uur). Vier dagen later heeft hij zich al maximaal verwijderd van de zon; op 9 september is de afstand 18 graden. De week erop neemt de kans om hem te zien sterk toe! Omstreeks 6 uur is een goede tijd hem te zoeken, gebruik de heldere Venus als wegwijzer. Nu is doorslaggevend dat Mercurius als ochtendplaneet van dag tot dag helderder wordt. Maar hij wordt ook steeds meer verbleekt door het zonlicht en vanaf 21 september is dat de reden dat je tevergeefs naar hem zoekt. Je moet heel alert zijn om hem beter te leren kennen.
