De maansverduistering op 9 november 2003

Een korte verduistering die van het begin tot het einde zichtbaar is

In de nacht van 8 op 9 november is er een totale maansverduistering die in geheel Europa in al zijn fases zichtbaar is. Ieder half jaar is er een maansverduistering, elke verloopt anders. De komende verduistering is bijzonder, omdat de maan maar heel kort van zijn schijnsel beroofd is. De onderrand wordt niet zo donker.

De verduistering begint op 9 november kort na middernacht. De volle maan, die te middernacht hoog in het zuiden staat, is bij het begin van het schouwspel om 0.32 uur dalend. De Dierenriem heeft op dit moment een hoge, steile stand. De linker bovenrand van de maan verliest de oplichtende glans en wordt donker grijs (zie het eerste plaatje, de maan om 0.45 uur). Het onderste deel van de maan blijft het langst verlicht, wit van kleur (zie de maan om 1.15 en 1.45 uur).

Afb.
De schijngestalten van de volle maan bij haar verduistering van 0.32 uur tot 4.04 uur. Op een bepaald moment is overal in Europa hetzelfde deel van de maan verduisterd. De positie ten opzichte van de horizon is echter in Noorwegen anders dan bijv. in Griekenland. (Deze afbeeldingen zijn getekend met het astronomisch programma Guide 8).
De afbeelding in grotere formaten.

Na 1½ uur, dit is relatief lang, staat er niet meer een helder oplichtende volle maan aan de hemel, maar een roodbruine, rossig getinte schijf. Er kunnen geel-, oranje-, rode-, en koperachtige kleuren zichtbaar worden. De zuidelijke maanrand blijft wat helderder. Je kunt je afvragen of deze verduistering wel een totale, of eigenlijk een partiële is.

Nu de maan nauwelijks meer licht geeft, ziet de hemel er veel donkerder uit. Normaliter is er bij volle maan geen sterrengeflonker, het maanlicht doet immers de sterren verbleken. Maar hoe meer de volle maan verduisterd wordt, hoe meer de sterren aan de hemel oplichten. Het paar sterren rechts van de maan markeren de beide horens van de Ram. Aan de andere, oostelijke kant van de maan fonkelen de Plejaden, het "mini-steelpannetje", en de andere sterren van de Stier.

De maan blijft slechts 22 min. geheel verduisterd (van 2.08 uur tot 2.30 uur). De volle maan kan max. 100 min geheel verduisterd zijn; 22 minuten is extreem kort. Van 2.30 uur tot 4.04 uur geeft de maan geleidelijk meer licht. De veranderingen beginnen weer aan de linkerrand (zie de maan om 2.45 uur). Een opvallend verschil met voorheen is de stand van de scheidingslijn tussen het lichte en het donkere deel. Het heldere, sikkelvormige maansgedeelte heeft nu een meer verticale stand (zie de maan om 3.15 uur). Het donkere deel van de maan heeft net als voorheen een licht gekromde rand. Om 3.45 uur weerspiegelt het grootste deel van de maan weer het zonlicht en om 4.04 is de verduistering voorbij.
 

De aardschaduw

Bij een maansverduistering wordt de schaduw die de aarde in de ruimte werpt zichtbaar. Wanneer de maan in de aardschaduw binnentreedt, zie je een deel van de rechterrand van de schaduw. Wanneer de maan de aardschaduw verlaat, zie je een fragment van de linkerrand. Bij een maansverduistering zie je slechts een klein deel van de aardschaduw. De rand van de aardschaduw is aanzienlijk minder gekromd dan de rand van de volle maan. De aarde werpt een cirkelvormige schaduw die aanzienlijk groter is dan de maan. De aardschaduw heeft op de maan een diameter die bijna drie keer zo groot is als de diameter van de volle maan. Zon en maan lijken even groot te zijn. Bij een verduistering kunnen we constateren dat de bolvormige aarde veel groter is dan de maan en dat de maan haar schijnsel geheel te danken heeft aan de zon, die veel en veel groter is dan de aarde
 

Het moment van volle maan
en het moment dat de maan zich bevindt in de maanknoop

De duur van de totale verduistering hangt o.a. af van de tijdsspanne tussen "de maan wordt vol" en "de maan bevindt zich op de ecliptica, de baan van de zon langs de sterren van de Dierenriem". De maan staat precies tegenover de zon, gezien vanuit de aarde, op het moment dat ze geheel verduisterd is (de maan wordt vol om 2.14 uur). Pas ruim 8½ uur later zal de maan niet meer ten zuiden van de zonneweg staan, maar ten noorden ervan (de maan staat in de stijgende maanknoop om 10.49 uur). Wanneer het moment van volle maan ("de maan staat precies tegenover de zon") samenvalt met het moment dat de maan zich bevindt op de ecliptica ("de maan staat in de maanknoop"), dan bevinden de middelpunten van de grote zon, de aarde en de kleine maan zich exact op een rechte lijn. In zo'n ideaal-geval staat de volle maan in het midden van de aardschaduw. Op 9 november staat de verduisterde maan ten zuiden van de zonneweg. Ze loopt vlak langs de onderrand van de aardschaduw. Zodoende duurt de totale verduistering zo kort. En: de volle maan laat een serie schijngestalten zien, die door hun gevarieerdheid uniek zijn.